Boraks (Na₂B₄O₇) — czteroboran sodu w lutowaniu, ceramice i kosmetyce

Wzór, hydratacja i synonimy

Boraks występuje w handlu w dwóch hydratach:

• Na₂B₄O₇·5H₂O (pięciowodny, borax pentahydrate) — masa molowa 291,3 g/mol, zawartość B 14,9%, B₂O₃ 47,8%, CAS 12179-04-3
• Na₂B₄O₇·10H₂O (dziesięciowodny, boraks rafinowany, tinkal) — masa molowa 381,4 g/mol, zawartość B 11,3%, B₂O₃ 36,5%, CAS 1303-96-4

Forma bezwodna Na₂B₄O₇ (CAS 1330-43-4) używana jest do produkcji szkła borokrzemowego. Synonimy w obrocie: czteroboran sodu, tetraboran sodu, sodium borate, borax decahydrate, tinkal. Forma pięciowodna jest mniej higroskopijna i bardziej skoncentrowana — preferowana przemysłowo.

Lutowanie i metalurgia — topnik

Najstarsza znana funkcja boraksu: topnik do lutowania metali szlachetnych i kolorowych.

• Lutowanie srebra (jubilerstwo): boraks dziesięciowodny mielony w pasta z wodą, smaruje się powierzchnię przed lutem; w wysokiej temperaturze rozpuszcza tlenki Cu, Zn i Ag, zapewniając czystą spoinę
• Lutowanie mosiądzu / spawanie miedzi: mieszanka boraks + kwas borowy (1:1) jako topnik (link: kwas-borowy)
• Spawanie żeliwa metodą gazową: boraks bezwodny
• Hutnictwo szlachetnych: boraks służy do zbierania zanieczyszczeń w piecu — żużel boraksowy spływa, czyste złoto/srebro pozostaje na dnie

Dawka: ok. 5-10 g boraksu na 100 g lutowanej powierzchni. Worek 5 kg pięciowodny: 40-65 PLN/kg.

Ceramika, szkliwa, drewno, kosmetyki

Boraks jako składnik formulacji:

• Szkliwa ceramiczne: boraks wprowadza B₂O₃ jako topnik, obniża temperaturę topnienia (1000-1200 °C → 850-1000 °C), poprawia połysk i odporność na pęknięcia termiczne. Dawka 5-20% w recepturze fryty
• Szkło borokrzemowe (Pyrex, naczynia laboratoryjne): 10-15% B₂O₃ — wytrzymałość termiczna i odporność chemiczna
• Impregnacja drewna: roztwór 5-10% chroni przed grzybami i owadami (kornik); aplikacja pędzlem lub kąpiel; uwaga — wypłukuje się przy ekspozycji zewnętrznej
• Kosmetyki (mydła, kremy): emulgator i regulator pH; stężenie max 0,1% wg unijnego rozp. 1223/2009 — granica restrykcyjna
• Slime / glut zabawkowy: klej PVA + roztwór boraksu (1 łyżeczka na szklankę wody) — sieciowanie do polimeru elastycznego

Status REACH — SVHC i ograniczenia

Boraks jest sklasyfikowany jako:

• Repr. 1B (H360FD) — może działać szkodliwie na płodność i dziecko w łonie matki
• SVHC — substancja wzbudzająca szczególnie duże obawy (od 2010 r., kandydacka lista ECHA)

Konsekwencje praktyczne:

• Sprzedaż detaliczna w UE wymaga oznakowania CLP i karty SDS — produkt nie jest "chemia gospodarcza", lecz chemikalium
• W kosmetykach: limit 0,1% (rozp. 1223/2009)
• W zabawkach: zakaz przekraczania migracji 0,3 mg/kg (norma EN 71-3)
• Pracownicy powinni stosować rękawice nitrylowe, maskę FFP2 przy ważeniu, wentylowane pomieszczenie

W USA i poza UE regulacje są łagodniejsze — stąd boraks z importu często jest tańszy, ale bez wymaganej dokumentacji REACH może być nielegalny do dalszej odsprzedaży w PL.

Ceny i opakowania 2026

Standardowe pakowanie:

• Worek 1-5 kg dla hobby i jubilerów
• Worek 25 kg dla ceramiki, lutowania przemysłowego
• Big-bag 500-1000 kg dla producentów szkła

Ceny brutto (Q1 2026):

• pięciowodny techniczny, worek 25 kg: 18-28 PLN/kg
• dziesięciowodny rafinowany, worek 5 kg: 35-55 PLN/kg
• czda 1 kg laboratoryjny: 80-140 PLN/kg
• bezwodny do szkła, big-bag 1 t: 12-18 PLN/kg

Wzrost cen wobec 2022 r. wynika z ograniczonej liczby producentów (głównie USA — Rio Tinto Borates, Turcja — Eti Maden) i wymogów REACH przy imporcie.

Najczęściej zadawane pytania

Boraks pięciowodny czy dziesięciowodny — który lepszy?

Pięciowodny ma o ~30% więcej boru w masie, jest mniej higroskopijny i tańszy w przeliczeniu na czyste B₂O₃ — preferowany przemysłowo (ceramika, szkło, lutowanie hutnicze). Dziesięciowodny lepiej rozpuszcza się w zimnej wodzie, ma większe kryształy — wybierany do jubilerstwa, kosmetyki i zastosowań laboratoryjnych.

Czy boraks jest legalny w Polsce?

Tak — boraks jest legalny w obrocie, ale od 2010 r. jest na liście SVHC (REACH) ze względu na klasyfikację reprotoksyczną (H360FD). Sprzedaż wymaga karty SDS i oznakowania CLP. W kosmetykach max 0,1%, w zabawkach migracja max 0,3 mg/kg (EN 71-3). Hobbysta może legalnie kupić — w sklepie chemicznym, nie spożywczym.